Lalka Bolesława Prusa ukazywała się w odcinkach w latach 1887–1889, a jako książka w 1890 roku. To powieść realistyczna o Warszawie końca lat 70. XIX wieku.
Stanisław Wokulski, kupiec z przeszłością powstańca i zapałem naukowca, zakochuje się w arystokratce Izabeli Łęckiej. Jego historia pokazuje zderzenie romantycznych marzeń z pozytywistyczną rzeczywistością.
Pamiętnik starego subiekta, prowadzony przez Ignacego Rzeckiego, to druga narracja powieści: pierwszoosobowa i pełna sentymentu do czasów napoleońskich.
Wokulski to człowiek dwóch epok. Jako młody człowiek był romantykiem: brał udział w powstaniu styczniowym i został zesłany na Syberię. Teraz jest kupcem i pozytywistą, który dorobił się majątku. Jego miłość do Izabeli Łęckiej jest jednak romantyczna, idealizująca i nierozsądna. Ten konflikt rozumu i serca jest osią powieści.
Pamiętnik starego subiekta to druga narracja w powieści. Ignacy Rzecki pisze w pierwszej osobie, wspomina młodość, Wiosnę Ludów i wiarę w Napoleonów. Dzięki temu widzimy Wokulskiego z innej perspektywy, a jednocześnie poznajemy kolejnego idealistę, który żyje marzeniami.
Lalka to panorama społeczeństwa Warszawy końca lat 70. XIX wieku. Arystokracja (Łęccy, prezesowa Zasławska, Krzeszowska) jest zubożała i zamknięta. Mieszczaństwo i kupcy tracą znaczenie, a Żydzi (Szlangbaum) zyskują pozycję w handlu, choć spotyka ich niechęć. Biedota z Powiśla żyje w nędzy. Prus pokazuje, że społeczeństwo jest chore i podzielone.
Tytuł ma kilka znaczeń: lalka z procesu Stawskiej o kradzież, Izabela jako piękna, ale pusta lalka, i ludzie jak marionetki, które poruszają konwenanse. Zakończenie jest otwarte: Wokulski znika, a czytelnik nie wie, czy zginął, czy wyjechał.
Akcja Lalki toczy się w Warszawie w latach 1878–1879: Stanisław Wokulski, około czterdziestopięcioletni kupiec, właściciel sklepu galanteryjnego na Krakowskim Przedmieściu, wraca z wojny rosyjsko-tureckiej z ogromnym majątkiem zdobytym na dostawach dla wojska.
Wokulski zakochał się w Izabeli Łęckiej, pięknej arystokratce z podupadłej rodziny. Aby się do niej zbliżyć, po cichu skupuje weksle jej ojca Tomasza, kupuje na licytacji kamienicę Łęckich, zakłada spółkę handlową i wchodzi w świat arystokracji: kwesta, wyścigi, salony.
Równolegle stary subiekt Ignacy Rzecki pisze pamiętnik, w którym wspomina młodość, Wiosnę Ludów na Węgrzech i drogę Wokulskiego: od subiekta w restauracji Hopfera, przez studia i zesłanie po powstaniu styczniowym, po małżeństwo z wdową Małgorzatą Mincel i przejęcie sklepu.
Wokulski pomaga też biednym, m.in. furmanowi Wysockiemu i upadłej dziewczynie Mariannie, a w kupionej przez niego kamienicy Łęckich dochodzi do sporu baronowej Krzeszowskiej z Heleną Stawską, oskarżoną o kradzież lalki – proces, w którym Stawska zostaje uniewinniona, daje powieści tytuł.
W Paryżu Wokulski poznaje uczonego Geista, który pracuje nad metalem lżejszym od powietrza, ale wybiera miłość zamiast nauki. Po pobycie w Zasławku u prezesowej Zasławskiej oświadcza się i zostaje przyjęty, choć Izabela wciąż flirtuje z kuzynem Kazimierzem Starskim.
W pociągu do Krakowa Wokulski słyszy, jak Izabela i Starski rozmawiają po angielsku i drwią z niego; wysiada i pod Skierniewicami kładzie się na torach, ale ratuje go dróżnik Wysocki, brat furmana z Powiśla.
Wokulski wycofuje się z interesów, sklep przejmuje Henryk Szlangbaum, a Rzecki umiera rozczarowany. Według plotek Izabela wstępuje do klasztoru. Wokulski znika jesienią 1879 roku: jedni mówią o wybuchu w ruinach zamku w Zasławku (nie znaleziono ciała), inni o wyjeździe do Geista – zakończenie pozostaje otwarte.
Powieść pokazuje rozpad ideałów romantycznych i pozytywistycznych, a rozdarty między nimi Wokulski staje się obrazem chorego społeczeństwa.